Dhanteras Update: धनत्रयोदशी ही मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. या दिवसापासून पाच दिवसांच्या दिमाखदार दिवाळी उत्सवाला अधिकृत सुरुवात होत असल्याचं मानलं जातं. कार्तिक महिन्यातील कृष्ण पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला येणारा हा सण, आपल्या घरी आरोग्य, भौतिक समृद्धी घेऊन येत असतो. अशे मान्यता आहे. धनतेरसच्या आगमनानं बाजारपेठांमध्ये उत्साह आणि चैतन्याचं वातावरण दिसून येतं. काही जण सोन्या-चांदीचे दागिने खरेदी करण्याला प्राधान्य देतात तर, काही जण नवीन भांडी आणि घरगुती वस्तूं खरेदीला पसंती देत असतात. आरोग्याचं प्रतीक असलेल्या धन्वतरीचं पूजनाला महत्त्व आहे. वडीलधारी मंडळी या दिवशी झाडू खरेदी करणे देखील शुभ मानतात.
तसेच सर्व १२ राशींचे अधिपती ग्रह वेगवेगळे असतात आणि ज्योतिषशास्त्रानुसार, हे ग्रह विशिष्ट धातू आणि वस्तूंशी संबंधित असतात. त्यामुळे, धनतेरसच्या दिवशी राशीनुसार योग्य वस्तू खरेदी करणे हे शुभ मानले जाते. यावर्षी धनतेरस ६ नोव्हेंबर २०२६ रोजी साजरा केला जाईल. या सर्वोत्तम खरेदी कोणती असेल, सोने, चांदी, भांडी किंवा झाडू हे माहिती करून घेऊया.
धनत्रयोदशी ही संपूर्ण महाराष्ट्रात ‘धनतेरस’ किंवा ‘धनत्रयोदशी’ म्हणून साजरी केली जाते. महाराष्ट्रात, धनतेरस आणि दीपावली हे दोन सण अत्यंत पूजनीय भारतीय परंपरांचा संगम घडवून आणणारे आहेत. भगवान धन्वंतरी (देवांचे वैद्य आणि आयुर्वेदाचे जनक) यांची पूजा, तसेच देवी महालक्ष्मी आणि भगवान कुबेर (स्वर्गीय खजिनदार) यांची उपासना केली जाते. या दिवशी घरे मातीच्या पणत्यांच्या प्रकाशानं उजळून निघतात, झेंडूच्या फुलांच्या माळांनी सजवली जातात आणि दारासमोर रांगोळीतून देवी लक्ष्मीच्या पावलांचे ठसे रेखाटले जातात, जे तिच्या आगमनाचे शुभ प्रतीक मानलं जातं.
धनत्रयोदशीला सोने, चांदीची नाणी, पितळी किंवा तांब्याची भांडी आणि सुके धणे खरेदी करण्याची प्रथा आहे. प्रत्येक महाराष्ट्रीयन घरात दिवाळीच्या चकली, करंजी, बेसन लाडू, चिवडा आदी पदार्थाचा खमंग सुगंध सर्वत्र दरवळू लागतो, तो प्रकाशाच्या या उत्सवाची चाहूल देणारा आहे.
पौराणिक मान्यता अशी
धनत्रयोदशी त्याच्या मागील पौराणिक कथाशी आणि दोन महत्त्वाच्या वैदिक- पौराणिक संदर्भांशी संबंधित आहे. समुद्रमंथनातून भगवान धन्वंतरींचा उगम: श्रीमद्भागवत पुराणानुसार, देव आणि असुरांनी केलेल्या समुद्रमंथनाच्या वेळी, कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीला भगवान धन्वंतरी प्रकट झाले. त्यांच्या हातात अमृताचा कलश आणि आयुर्वेदाचे प्राचीन ग्रंथ होते. म्हणूनच, हा दिवस ‘राष्ट्रीय आयुर्वेद दिन’ म्हणूनही साजरा केला जातो.
राजा हिमाचा पुत्र आणि ‘यम दीपदान’ची कथा: एका ज्योतिषाने भाकीत केले होते की, राजा हिमाच्या १६ वर्षांच्या पुत्राचा लग्नानंतर चौथ्या दिवशी सर्पदंशाने मृत्यू होईल. तेव्हा त्याच्या चतुर पत्नीने नशिबालाच बदलण्याचा निश्चय केला. ठरलेल्या रात्री, तिने तिचे सर्व सोन्याचे दागिने आणि चांदीची नाणी शयनकक्षाच्या दारापाशी ठेवली. प्रत्येक कोपऱ्यात मातीचे दिवे प्रज्वलित केले. तिने आपल्या पतीला वीररसपूर्ण कथा सांगून आणि भक्तिगीते गाऊन जागे ठेवले. जेव्हा मृत्यूची देवता, यमराज, एका विषारी सापाच्या रूपात त्याठिकाणी आली, तेव्हा सोने, चांदी आणि तेलाच्या दिव्यांच्या प्रखर प्रकाशाने त्यांचे डोळे दिपून गेले. आत प्रवेश करणे अशक्य झाल्यामुळे, यमराज त्या सोन्याच्या ढिगाऱ्यावर बसून रात्रभर भक्तिगीते ऐकत राहिले आणि पहाटेच्या वेळी शांतपणे निघून गेले; अशा प्रकारे त्यांनी त्या राजपुत्राचे प्राण वाचवले. या घटनेच्या स्मरणार्थ, प्रियजनांचे अकाली मृत्यूपासून (अपमृत्यू) रक्षण करण्यासाठी ‘यम दीपदान’ म्हणजे दक्षिण दिशेला तोंड करून दिवा लावणे ही प्रथा सुरू झाली.
या पारंपरिक सणाचं महत्त्व
आता महाराष्ट्रीयन संस्कृतीत धनत्रयोदशीला आध्यात्मिक, वैद्यकीय आणि सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे: संपत्तीपेक्षा आरोग्य श्रेष्ठ म्हणून आपण नेहमी आरोग्यं धनसंपदा असे म्हणतो. धनत्रयोदशीला संपत्तीच्या देवतांच्या पूजेपूर्वी भगवान धन्वंतरींची पूजा केली जाते. हे मानवाला आठवण करून देते की, ऐहिक सुखांचा आनंद घेण्यासाठी उत्तम शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य असणे हीच खरी महत्त्वपूर्ण बाब आहे. धनत्रयोदशीला सोने-चांदी खरेदी करण्याची प्रथा प्रचलित असली, तरी पारंपरिक महाराष्ट्रीयन घरांमध्ये सुके धणे खरेदी करणे हे सर्वात महत्त्वाचे पवित्र कर्तव्य मानले जाते. धणे हे नूतनीकरण, सुपीकता आणि समृद्धीचे प्रतीक आहेत. देवी लक्ष्मीला भाजलेले धणे आणि गूळ अर्पण करून, तो प्रसाद म्हणून ग्रहण केल्याने आर्थिक स्थैर्य लाभते असे मानले जाते.
